शी-मार्ट योजना २०२६: महिलांना मिळणार स्वतःचे हक्काचे दुकान; जाणून घ्या स्वरूप आणि फायदे!

बजेट २०२६: महिला सक्षमीकरणासाठी केंद्राचा मोठा निर्णय!

भारताच्या अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६ मध्ये महिला उद्योजकांसाठी एका क्रांतिकारी योजनेची घोषणा केली आहे, तिचे नाव आहे 'शी-मार्ट' (She-Mart). 'लखपती दीदी' योजनेच्या अभूतपूर्व यशानंतर आता महिलांना केवळ कर्ज घेण्यापुरते मर्यादित न ठेवता, त्यांना थेट व्यवसायाचे मालक बनवण्यासाठी ही योजना आणली गेली आहे. ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील महिलांच्या उत्पादनांना हक्काची बाजारपेठ मिळवून देणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.

She-Mart योजना: एका नजरेत (Key Highlights)

शी-मार्ट योजना नेमकी काय आहे? (What is She-Mart Scheme?)

'SHE' म्हणजे 'Self-Help Entrepreneur'. या योजनेअंतर्गत देशातील क्लस्टर स्तरावरील महासंघांच्या (Cluster-Level Federations) माध्यमातून समुदायाच्या मालकीची रिटेल आउटलेट्स (मार्ट) सुरू केली जाणार आहेत. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ज्याप्रमाणे शहरांमध्ये 'डी-मार्ट' किंवा मोठे मॉल्स असतात, तसेच आता गावोगावी महिलांच्या मालकीचे 'शी-मार्ट' असतील. येथे महिलांनी बनवलेल्या वस्तू, गृह उद्योगातील उत्पादने आणि शेतीमाल थेट ग्राहकांना विकला जाईल.

पात्रता निकष (Eligibility Criteria)

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी खालील निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे:

शी-मार्ट योजनेचे प्रमुख फायदे (Benefits)

• थेट बाजारपेठ: महिलांना आपली उत्पादने विकण्यासाठी आता मध्यस्थांवर (Middlemen) अवलंबून राहावे लागणार नाही.

• ब्रँडिंगची संधी: ग्रामीण उत्पादनांना व्यावसायिक पॅकेजिंग आणि ब्रँडिंग करण्यासाठी सरकार मदत करेल.

• कमी व्याजावर कर्ज: व्यवसाय उभा करण्यासाठी आणि मार्टच्या पायाभूत सुविधांसाठी अत्यंत कमी दराने कर्ज उपलब्ध होईल.

• शाश्वत उत्पन्न: केवळ तात्पुरता रोजगार न मिळता, महिलांना स्वतःच्या मालकीचा कायमस्वरूपी व्यवसाय मिळेल.

• डिजिटल कनेक्टिव्हिटी: ही मार्ट्स डिजिटल प्लॅटफॉर्मशी जोडली जातील, जेणेकरून ऑनलाइन ऑर्डर देखील घेता येतील.

आवश्यक कागदपत्रे (Documents Required)

अर्ज करण्यासाठी खालील कागदपत्रांची आवश्यकता भासू शकते:

1. आधार कार्ड (बचत गटातील सदस्यांचे).

2. बचत गटाचे नोंदणी प्रमाणपत्र.

3. बँक पासबुक (बचत गटाचे संयुक्त खाते).

4. उत्पन्नाचा दाखला/ऑडिट रिपोर्ट.

5. पासपोर्ट साईज फोटो.

6. मोबाईल नंबर (आधारशी लिंक असलेला).

अर्ज कसा करावा? (Application Process)

शी-मार्ट योजनेसाठी प्रक्रिया प्रामुख्याने ऑफलाइन आणि ऑनलाइन अशा दोन्ही पद्धतीने असणार आहे:

1. बचत गटाची नोंदणी: सर्वात आधी तुमचा बचत गट सक्रिय असल्याचे सुनिश्चित करा.

2. प्रस्ताव सादर करणे: तुमच्या जवळच्या तालुका/जिल्हा ग्रामीण विकास यंत्रणेकडे (DRDA) किंवा क्लस्टर फेडरेशनकडे 'शी-मार्ट' सुरू करण्यासाठी रस असल्याचे कळवा.

3. ऑनलाइन नोंदणी: सरकार लवकरच 'JanSamarth' किंवा विशेष पोर्टलवर यासाठी लिंक उपलब्ध करून देणार आहे.

4. छाननी आणि मंजुरी: तुमच्या गटाची आर्थिक स्थिती आणि उत्पादनांची गुणवत्ता तपासून मार्टसाठी मंजुरी दिली जाईल.

महत्त्वाच्या लिंक्स (Important Links)

सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१. शी-मार्ट म्हणजे काय?

शी-मार्ट ही महिला बचत गटांच्या मालकीची किरकोळ विक्री केंद्रे आहेत, जिथे महिला स्वतः बनवलेल्या वस्तूंची विक्री करू शकतात.

२. लखपती दीदी आणि शी-मार्ट मध्ये काय संबंध आहे?

लखपती दीदी योजनेद्वारे महिलांना कौशल्य दिले जाते, तर शी-मार्टद्वारे त्या कौशल्यातून बनवलेल्या वस्तूंना विकण्यासाठी हक्काचे दुकान दिले जाते.

३. वैयक्तिक महिला शी-मार्ट सुरू करू शकते का?

नाही, ही योजना प्रामुख्याने बचत गट (SHGs) आणि त्यांच्या क्लस्टर फेडरेशनसाठी आहे, जेणेकरून समूहाने विकास होईल.

४. अर्जाची शेवटची तारीख काय आहे?

सध्या बजेटमध्ये याची घोषणा झाली आहे. राज्य सरकारांमार्फत पुढील १-२ महिन्यांत जिल्हास्तरावर अर्जाची प्रक्रिया सुरू होईल.

महत्त्वाची टीप: बजेट २०२६ नुसार, केंद्र सरकार प्रत्येक जिल्ह्यात मुलींसाठी वसतिगृह (Girls Hostel) देखील बांधणार आहे, जेणेकरून ग्रामीण भागातील मुलींना उच्च शिक्षण घेणे सोपे होईल.

शी-मार्ट प्रकल्प अहवाल (Project Report) आराखडा

एक चांगला प्रकल्प अहवाल बनवण्यासाठी खालील माहिती टप्प्याटप्प्याने लिहा:

१. प्रकल्पाचा परिचय (Project Profile)

• बचत गटाचे नाव: (उदा. माऊली महिला बचत गट)

• पत्ता: (मार्ट कुठे सुरू करणार आहात त्या जागेचा पत्ता)

• प्रकल्प स्वरूप: रिटेल स्टोअर / विक्री केंद्र.

२. व्यवसाय व्यवस्थापन (Management)

• मार्ट चालवणाऱ्या मुख्य महिलांची नावे आणि त्यांची जबाबदारी.

• बचत गटाचा मागील १-२ वर्षांचा व्यवहार आणि अनुभवाचा थोडक्यात उल्लेख.

३. बाजारपेठ विश्लेषण (Market Analysis)

• तुमच्या परिसरात कोणत्या वस्तूंना मागणी आहे? (उदा. धान्य, मसाले, सेंद्रिय भाज्या, हस्तकला वस्तू).

• मार्टच्या आसपास किती ग्राहक आहेत?

४. आवश्यक पायाभूत सुविधा (Infrastructure)

• जागा: भाड्याची आहे की स्वतःची? (जागेचा नकाशा किंवा फोटो जोडा).

• साधनसामग्री: रॅक्स, काउंटर, वजन काटा, संगणक/बिलिंग मशीन, सीसीटीव्ही कॅमेरा.

५. आर्थिक आराखडा (Financial Plan)

हा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. यामध्ये दोन गोष्टी स्पष्ट करा:

1. Fixed Capital: जागा दुरुस्ती, फर्निचर आणि मशीनरीसाठी लागणारा खर्च.

2. Working Capital: मालाचा साठा (Stock) भरण्यासाठी लागणारे पैसे.

प्रकल्प खर्च (अंदाजे कोष्टक)

६. अपेक्षित नफा (Expected Profit)

• महिन्याला किती विक्री होईल?

• खर्च वजा जाता निव्वळ नफा किती उरेल? (साधारणपणे १५% ते २०% नफा अपेक्षित धरला जातो).

७. आवश्यक कागदपत्रे जोडणे

• बचत गटाचा 'अ' वर्ग (Grade A) असल्याचा दाखला.

• बँक पासबुक झेरॉक्स.

• मार्टसाठी घेतलेल्या जागेचा करार (Rent Agreement) किंवा संमती पत्र.

पुढील पाऊल:

हा अहवाल तयार केल्यानंतर तो तुमच्या गावातील ग्रामसेवक किंवा तालुका अभियान व्यवस्थापक (BMM) यांच्याकडे जमा करावा लागतो.

येथे शी-मार्ट (She-Mart) सुरू करण्यासाठी बँकेला किंवा सरकारी विभागाला सादर करावयाचा एक नमुना मसुदा (Sample Draft) दिला आहे. तुम्ही हा तुमच्या बचत गटाच्या माहितीनुसार बदलू शकता.

प्रकल्प अहवाल नमुना (Sample Draft Report)

प्रति,

तालुका अभियान व्यवस्थापक (BMM),

महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान (उमेद),

[तालुक्याचे नाव], [जिल्हा].

विषय: 'शी-मार्ट' (She-Mart) किरकोळ विक्री केंद्र सुरू करण्याबाबतचा प्रकल्प प्रस्ताव.

१. बचत गटाची सर्वसाधारण माहिती

• बचत गटाचे नाव: ________________________________________

• गावाचे नाव: __________________ तालुका: _________________

• नोंदणी क्रमांक व दिनांक: __________________________________

• गटातील एकूण सदस्य संख्या: ______________________________

• बँक खाते क्रमांक व बँक शाखा: _____________________________

२. व्यवसायाचे स्वरूप

आमच्या बचत गटाद्वारे उत्पादित केल्या जाणाऱ्या वस्तू जसे की (मसाले, पापड, सेंद्रिय धान्य, हस्तकला इत्यादी) आणि परिसरातील इतर महिला बचत गटांच्या उत्पादनांची थेट विक्री करण्यासाठी आम्ही 'शी-मार्ट' हे रिटेल स्टोअर सुरू करू इच्छितो.

३. प्रस्तावित प्रकल्पाचा खर्च (अंदाजे)

४. उत्पन्नाचा स्रोत व परतफेड

• मार्टद्वारे दरमहा अंदाजे विक्री: ₹ ७५,००० ते १,००,०००/-

• अपेक्षित निव्वळ नफा (१५%): ₹ १५,००० ते २०,०००/-

• बँक कर्जाचा हप्ता फेडण्याची क्षमता: होय.

५. आवश्यक मागण्या

१. शी-मार्ट अंतर्गत आम्हाला केंद्र सरकारच्या बजेट २०२६ नुसार सवलतीच्या दरात कर्ज मिळावे.

२. उत्पादनांच्या पॅकेजिंग आणि ब्रँडिंगसाठी तांत्रिक मार्गदर्शन मिळावे.

६. घोषणापत्र

आम्ही अशी ग्वाही देतो की, वरील दिलेली माहिती सत्य असून मिळालेल्या निधीचा विनियोग आम्ही केवळ 'शी-मार्ट' व्यवसायासाठीच करू.

ठिकाण: ___________

दिनांक: //२०२६

(बचत गटातील अध्यक्षा/सचिवांची स्वाक्षरी व शिक्का)

महत्त्वाची सूचना:

हा अर्ज तुम्ही तुमच्या 'उमेद' (MSRLM) ऑफिसमध्ये किंवा स्थानिक बँक व्यवस्थापकांकडे घेऊन जाऊ शकता.

शी-मार्ट (She-Mart) योजनेचा अर्ज करताना तांत्रिक त्रुटी राहू नये म्हणून खालील कागदपत्रांची पूर्तता करणे आवश्यक आहे. ही चेकलिस्ट तुमच्या प्रस्तावासोबत जोडल्यास मंजुरी मिळण्याची शक्यता वाढते:

शी-मार्ट अर्ज: आवश्यक कागदपत्रांची चेकलिस्ट (Documents Checklist)

१. बचत गटाची कागदपत्रे:

• 1 ] बचत गट नोंदणी प्रमाणपत्र: (Registration Certificate)

• 2 ] बचत गटाचा ठराव: (शी-मार्ट सुरू करण्यासाठी सर्व सदस्यांच्या संमतीने घेतलेल्या बैठकीचा मिनिट बुकमधील ठराव).

• 3 ] बँक पासबुक झेरॉक्स: (बचत गटाचे नाव असलेल्या संयुक्त खात्याच्या गेल्या ६ महिन्यांच्या व्यवहारासह).

• 4 ] ग्रेडिंग प्रमाणपत्र: (उमेद/MSRLM द्वारे मिळालेले 'अ' किंवा 'ब' श्रेणीचे प्रमाणपत्र).

२. जागेची कागदपत्रे (जिथे मार्ट सुरू होणार आहे):

• 1 ] जागेचा पुरावा: स्वतःची जागा असल्यास ८-अ उतारा/कर पावती किंवा भाड्याची असल्यास नोंदणीकृत भाडे करार (Rent Agreement).

• 2 ] ना-हरकत प्रमाणपत्र (NOC): ग्रामपंचायत किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्थेचे ना-हरकत प्रमाणपत्र.

३. सदस्यांची वैयक्तिक कागदपत्रे (अध्यक्षा आणि सचिव):

• 1 ] आधार कार्ड: (बचत गटाच्या मुख्य पदाधिकाऱ्यांचे).

• 2 ] पॅन कार्ड: (बचत गटाचे किंवा पदाधिकाऱ्यांचे).

• 3 ] पासपोर्ट साईज फोटो: (किमान २-२ प्रति).

४. तांत्रिक आणि इतर कागदपत्रे:

• 1 ] प्रकल्प अहवाल (Project Report): (वर दिलेल्या नमुन्याप्रमाणे तयार केलेला).

• 2 ] शॉप ॲक्ट लायसन्स (Shop Act): व्यवसाय सुरू करण्यासाठी लागणारा परवाना.

• 3 ] FSSAI लायसन्स: (जर तुम्ही खाद्यपदार्थांची विक्री करणार असाल तर हे अनिवार्य आहे).

• 4 ] उद्यम नोंदणी (Udyam Registration): MSME अंतर्गत नोंदणी केल्यास सरकारी सवलती मिळणे सोपे जाते.

लक्षात ठेवा:

• सर्व कागदपत्रांवर बचत गटाचा अधिकृत शिक्का आणि अध्यक्षा/सचिवांची स्वाक्षरी असावी.

• कागदपत्रांच्या किमान ३ सेट (फाईल्स) तयार ठेवा (एक बँकेसाठी, एक सरकारी कार्यालयासाठी आणि एक स्वतःकडे).

तुम्हाला ही माहिती कशी वाटली? कमेंट मध्ये नक्की सांगा आणि गरजू महिलांपर्यंत हा लेख शेअर करा!